ثبوت و اثبات

اگر به طور عقلی وجود و یا عدم چیزی را بحث کنیم این مقام ثبوت است. مثلا بحث کنیم که آیا کوه طلا امکان عقلی دارد یا نه. و یا مثلا بحث کنیم که آیا عقلا عددی صحیح و طبیعی میتواند هم زوج باشد و هم فرد.

 

اگر از وجود و یا عدم چیزی در عالم واقع و جهان بیرونی بحث کنیم این مقام اثبات است. مثلا بحث کنیم که آیا در این دنیا سیمرغ وجود دارد یا نه و یا بحث کنیم که کوه طلا وجود دارد یا نه.

 

همانطور که در بالا دیدید، ثبوت مقدم بر اثبات است و اگر چیزی ثبوتش تحقق پیدا کرد آنگاه میتوان در مورد اثباتش بحث کرد اما اگر چیزی در مقام ثبوت محقق نشد دیگر نمیتوان در مورد اثبات آن صحبتی کرد مثلا وجود اجتماع نقیضین و یا شریک الباری که عقلا ممتنع هستند را نمیتوان در مورد اثبات و وجود خارجیشان بحث کرد.

در مثال های بالا کوه طلا امکان عقلی دارد یعنی عقلا چنین چیزی محال نیست اما در عالم واقع ما چیزی به نام کوه طلا نداریم.

چرا فقط برهان لمی یقین آور است

دلیل این موضوع این است که در برهان لمی از علت پی به معلول میبریم و این یقینی است اما در برهان انی ما از معلول پی به علت میبریم و این در صورتی صحیح است که علت منحصر در همان باشد.

مثلا در مثال انبساط آهن که پی به گرما میبریم شاید کشش آهن سبب انبساط آن شده باشد که با این حساب استدلال ما صحیح نمی باشد. و گرما سبب انبساط آن نشده است یعنی اصلا گرمایی در کار نیست.

 

اما در مورد برهان لمی گرما سبب انبساط آهن خواهد شد و این یقینی است. یعنی از گرما پی به انبساط آهن بردن یقینی است.

 

در برهان انی ما علاوه بر اثبات علت، بایستی انحصار آن را نیز اثبات کنیم که در غیر این صورت برهان ما یقین آور نخواهد بود.

برهان انی و لمی

برهان اِنّی به برهانی گفته میشود که از معلول پی به وجود علت ببریم و برهان لِمّی به برهانی گفته میشود که از وجود علت پی به وجود معلول ببریم.

 

مثلا اگر قطعه فلزی که جنسش مثلا آهن باشد منبسط شود ما پی به وجود گرما میبریم زیرا گرما سبب انبساط آهن میشود. این برهان را انی گویند زیرا ما از وجود معلول که همان انبساط آهن باشد پی به وجود گرما می بریم.

حال اگر در همین مثال ما از وجود گرما به انبساط آهن پی ببریم این برهان از نوع لمی میشود. یعنی اگر فلز آهن گرما ببیند منبسط خواهد شد یعنی از گرما که علت باشد به انبساط که معلول باشد خواهیم رسید.

روشی در رد یا اثبات یک قضیه

در این روش ابتدا لوازم عقلی از فرض پذیرش و یا رد آن قضیه را لیست می کنیم. مثلا اگر یک قضیه ای بگوید که جمع زوایای داخلی مربع کمتر از ۳۶۰ درجه می باشد. در اینجا لوازم عقلی پذیرش یا رد آن چنین میشود:

لوازم فرض پذیرش:

شکل بدست آمده شاید از چهار زاویه که برخی از آنها کمتر از ۹۰ درجه می باشد تشکیل شده باشد.

تمام زوایای داخلی شکل بدست آمده نمیتوانند همگی ۹۰ درجه باشند.

شکل به دست آمده بایستی کمتر از چهار زاویه داشته باشد.

و...

 

لوازم فرض عدم پذیرش:

در اینجا فروض دیگری نیز مطرح میشود زیرا در صورت عدم پذیرش این قضیه، به طور عقلی فرض های دیگری شکل میگیرد مثلا میتوان گفت جمع زوایای داخلی مربع ۳۶۰ درجه می باشند و یا اینکه جمع زوایای داخلی مربع بیشتر از ۳۶۰ درجه می باشند. که البته در این مورد تنها این دو فرض عقلی مد نظر است.

 

فرض ۳۶۰ درجه بودن

فرض بیشتر از ۳۶۰ درجه بودن

 

در فرض ۳۶۰ درجه بودن لوازم عقلیش در صورت مساوی بودن زوایا همان زاویه ۹۰ درجه برای هر یک از زوایا مورد قبول است و در فرض بیشتر از ۳۶۰ درجه لوازم عقلیش بیشتر بودن زوایا میشود.

 

همانطور که مشاهده کردید بعد از به دست آوردن لوازم عقلی به بررسی آنها و شکلی که از آنها بدست می آید می پردازیم که در نهایت همان فرض برابر بودن با ۳۶۰ درجه صحیح می باشد که در این صورت قضیه ابتدایی ما رد میشود.

 

البته با پیگیری و بررسی لوازم عقلی فرض پذیرش به همین نتیجه میرسیم و نیازی به بررسی فرض دیگر نخواهیم داشت اما ممکن است قضیه اولیه به صورتی باشد که نیازمند بررسی تمامی فروض باشیم.

این در مورد رد یک قضیه بود و در مورد اثبات قضیه نیز به همین شکل روال را انجام میدهیم و اگر لوازم عقلی قضیه صحیح بود و لوازم عقلی فروض دیگر غلط بود به اثبات قضیه خواهیم رسید.

این روش نیازمند تمرین و کسب تجربه است. البته ناگفته نماند که این جستار تنها به معرفی این روش پرداخته و نه تبیین کامل و مفصل آن.

ردیه بر محترم بودن عقاید دیگران

بسیار شده که با این جمله "لطفا به عقاید دیگران احترام بگذارید" از سوی طرف مقابل مفحم شده باشید.

 

از همین ابتدا حرف آخر را بزنم، این جمله یک جمله کاملا مسخره و مزخرف است.

از هر فردی که با این جمله بخواهد شما را تخطئه کند چند سوال اساسی بپرسید. اول اینکه این احترام که می فرمایید به چه معناست؟ یعنی برای عقاید دیگران دست بزنیم یا هورا بکشیم و یا شایدم باید تکبیر بگیم یا صلواتی ختم کنیم؟!

 

دوم اینکه مگر عقیده جاش توی مغز ما نیست و یا هر جای دیگری غیر از مرئا و متظر ما، پس چطور چیزی را که نمی بینیم و نمیدانیم چه چیزی هست را به آن احترام بگذاریم، احترامی که اصلا معلوم نیست چیست؟

 

شاید فرد بگه که عقاید من همون کلام و سخن من هست که شما می شنوید. ما هم در جواب میگوییم که سخن یک فعل است و نه عقیده و هیچ فردی حق ندارد هر سخنی را بر زبان براند، که اگر بخواهیم چنین کنیم بایستی فحاش و اهانت کننده و کسی که دروغ می گوید و یا عربده می کشد را آزاد بگذاریم و مجازاتش نکنیم.

 

شاید هم بگویند که احترام به عقیده یعنی اینکه آن عقیده ممکن است درست باشد و ما نباید آن را منکر شویم.

 

که البته این هم از دیگر مزخرفات است که در جوابش باید بگوییم مگر کسی که می گوید دو دو تا می شود پنج تا را نباید منکر شد؟ و یا اینکه در روز روشن ادعای شب بودن بکند؟ و اصلا مگر وقتی بگوییم که ممکن است درست باشد یعنی نباید منکر شد و احتمال غلط بودن را منتفی بدانیم؟

 

در صورتی که احتمال دو طرفه است و هر ادعایی باید دلیلی بر آن اقامه شود نه اینکه صرف محتمل بودن (تازه اگر احتمال برود و مگر میشود که دو دو تا بشود پنج تا) آن را درست بدانیم.

 

با این دلایل و دلایل دیگر دانستیم که مدعی احترام به عقاید دیگران یا خودش حمار تشریف دارند و یا در صدد حمار کردن دیگران است.